Eyyûbîler

Eyyûbîler, temellerini Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî'nin attığı; XII. yüzyıldan XV. yüzyıla kadar Mısır, Suriye ve el-Cezîre merkezli geniş bir coğrafyada hüküm süren İslâm hanedanıdır. Devlet, 564/1169'da Mısır'da iktidarı ele geçirdikten kısa süre sonra Hicaz, Yemen, Suriye, Filistin, Kuzey Afrika ve el-Cezîre'nin önemli bir bölümünü hâkimiyeti altına almıştır (Cilt 1, s. 151).

XIII. yüzyılın ortalarında yaşanan siyasi ve askeri krizler sonucunda topraklarının önemli bir kısmı yitirilmişse de hanedan, Hama'da 740/1341 yılına, Hasankeyf'te ise 866/1462'ye kadar varlığını sürdürmüştür. Frenklerin Doğu'yu tehdit ettiği bir dönemde kurulan Eyyûbî Devleti'nin toprakları Üçüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Haçlı seferlerinin ilk hedefi olmuş; Haçlıları durdurmak için olağanüstü bir mücadele veren hanedan, yıpratıcı savaş koşullarına rağmen ilim adamlarını ve kültürel faaliyetleri himaye ederek güçlü bir medeniyet kurmuştur (Cilt 1, s. 151).

Eyyûbîler dönemi tarih yazımı bakımından oldukça zengindir. Önceki dönemlerde görülen epistemolojik ve teolojik imaların azaldığı, devlet yönetimiyle ilgili konulara yapılan vurgunun arttığı bir tarih anlayışı öne çıkmıştır. Bu yeni yönelim, tarihin konusunu ekonomik ve sosyal süreçleri de içerecek şekilde genişletmek amacıyla çeşitli türlerdeki kayıtlara ve arşivlere daha fazla dayanan bir karaktere bürünmüştür. Tarihçilerin devletin günlük işleyişini araştırmak için yönetici sınıfın ve onların çevrelerinin yaşamlarını incelemesiyle biyografi türündeki eserlere duyulan ilgi yaygınlaşmış; giderek güçlenen ulemâ sınıfına mensup şahsiyetlerin biyografileri de eskisinden daha belirgin biçimde işlenmeye başlamıştır (Cilt 1, s. 152). Dönem, ticaret ve sanayi sektörlerindeki yaklaşık yetmiş yedi meslek hakkında bilgi veren eserlerle sosyal tarih açısından da önemli kaynaklar bırakmıştır (Cilt 1, s. 154).

Eyyûbî yönetimi, devlet idaresine dair telif edilen siyasetnâme türü eserlere zemin hazırlamıştır. Şeyzerî'nin Sultan Selâhaddîn'e ithaf ettiği, devlet idaresinin incelikleriyle ilgili yirmi bölümlük en-Nehcü'l-Meslûk fî Siyâseti'l-Mülûk bu eserlerin başında gelir; çalışma daha sonra Osmanlı sultanı I. Selim'in sık başvurduğu eserlerden biri olmuştur (Cilt 1, s. 154). Hanedanın savunma ihtiyaçları askeri literatürü de beslemiş, Herevî'nin Halep Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'z-Zâhir için yazdığı et-Tezkiretü'l-Hereviyye fi'l-Hiyeli'l-Harbiyye, Haçlı saldırılarına karşı başarılı bir savunmanın geliştirildiği bu dönemde Ortaçağ'ın savaş sanatına dair önemli eserlerinden biri olarak kaleme alınmıştır (Cilt 1, s. 161).

Eyyûbî bürokrasisi, devrin en etkili entelektüellerini bir araya getirmiştir. Selâhaddîn döneminin en etkili bürokrat ve entelektüellerinden Kâdî el-Fâzıl, sultan nezdinde dîvân başkanlıklarına yapılacak tayinlerde belirleyici olmuştur (Cilt 1, s. 156). Selâhaddîn'in sır kâtipliğini de yapan, devrin en büyük münşî ve kâtibi sayılan İmâdüddîn el-İsfahânî, aynı zamanda ünlü bir şair, edip ve tarihçi olarak Nûreddîn ve Selâhaddîn dönemlerine dair el-Berku'ş-Şâmî gibi eserler bırakmıştır (Cilt 1, s. 158-159). Maliye idaresinde Dîvânülceyş başkanlığı ve mâlî dîvânların denetimini üstlenen İbn Memmâtî, Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'l-Azîz'e ithaf ettiği Kavânînü'd-Devâvîn ile devlet teşkilatına ışık tutmuş (Cilt 1, s. 160); Nâblusî de el-Melikü's-Sâlih'e sunduğu Lümaü'l-Kavânîni'l-Mâziyye'de Dîvânü'l-ceyş, Dîvânü'l-ahbâs ve Dîvânü'l-mal gibi divanların işleyişi hakkında ayrıntılı bilgiler vermiştir (Cilt 1, s. 177).

Hanedanın ilim himayesi, dönemin başlıca tarih ve biyografi eserlerinin doğmasını sağlamıştır. el-Cezîre'de, Cizre'de doğan İbnü'l-Esîr'in el-Kâmil'i, Eyyûbîler döneminin ilk yarısı için el-Cezîre merkezli siyasi ve askeri hadiselerin tespitinde temel kaynakların başında gelir ve Selâhaddîn'in seferlerine dair rivayetleri de içerir (Cilt 1, s. 165-166). Halep Eyyûbî hükümdarlarının vezirliğini yapan İbnü'l-Kıftî, üst düzey görevlerinin sağladığı imkânla âlimleri himaye etmiş ve zengin bir kütüphane kurmuştur (Cilt 1, s. 170). Ebû Şâme'nin er-Ravzateyn'e zeyl olarak yazdığı Terâcimü Ricâli'l-Karneyn, Selâhaddîn'den sonraki Eyyûbîlerin kültür tarihi için temel bir kaynak olup el-Melikü'l-Kâmil'in 635/1238'deki ve Moğolların 658/1260'daki Dımaşk kuşatması hakkında özgün bilgiler verir (Cilt 1, s. 175, 179). Eyyûbîler ve Memlükler dönemlerinin önemli bürokratlarından İbn Şeddâd ile Eyyûbî hükümdarlarının himayesinde Dımaşk, Halep, Kerek ve Hama'da yetişen İbn Vâsıl, Moğol ve Haçlı tehdidinin yaşandığı bu çağa bizzat tanıklık etmiş müelliflerdir (Cilt 1, s. 185-186).

Hanedanın etkisi Mısır ve Suriye ile sınırlı kalmamış, Yemen'e de uzanmıştır. İbnü'l-Mücâvir, eserinde Eyyûbîler'in Yemen hâkimiyetine geniş yer ayırmış; Yemen Eyyûbîleri'nin sosyal tarihi için kıymetli bilgiler kaydetmiştir (Cilt 1, s. 167). Tüm bu eserler, Eyyûbî döneminin yalnızca askeri ve siyasi bir mücadele çağı değil, aynı zamanda tarih yazımı, biyografi, idare ve sosyal hayata dair zengin bir kaynak külliyatı üreten güçlü bir medeniyet dönemi olduğunu göstermektedir (Cilt 1, s. 152).