Deylem

Deylem (Deylemîler), antik ve İslamî kaynaklarda Kürt coğrafyasının doğusunda, Hazar Denizi'ne uzanan dağlık yörede anılan bir halk ve aynı adı taşıyan bir bölgedir. Kaynaklar bu halkı çoğunlukla Kürtlerle yan yana, kimi zaman da onlarla akraba sayarak anar.

Deylemîler, antikçağ kaynaklarında Pers sınırında "Dicle nehrinin uzağında kalan" bir topluluk olarak geçer; savaş teknikleri ve Pers ordusundaki görevleriyle kaydedilmişlerdir. Bu kayıtlar, Perslerin komutası altında veya müttefiki olarak Roma'ya karşı savaşan gruplar arasında onları da zikreder (Cilt 1, s. 38).

Coğrafya literatüründe "Deylem Ülkesi", hicrî dördüncü / miladî onuncu yüzyılda coğrafyacıların İslam diyarlarını ayırdığı bölgelerden biriydi; Kalkaşendî'nin yeryüzünün meskûn kısmını bölümlerken İran'ın kuzey kesimine yerleştirdiği on iki bölge arasında Ermenistan, Azerbaycan, Ran, Cibal, Cil, Tabaristan ve Mazenderan ile birlikte sayılır (Cilt 2, s. 54). Deylem diyarı, Azerbaycan ve Cibal'in doğusunda, Hazar Denizi'ne uzanan bir konumla tarif edilir (Cilt 2, s. 60).

Himyerî, Taberistan şehirlerinden Kelar'dan söz ederken burada "Ekrad-ı Deylem" (Deylem Kürtleri) adı verilen, cesaret ehli ve binicilikte mahir bir topluluğun yaşadığını kaydeder (Cilt 2, s. 46). Kazvinî ise yerleşik hayata elverişli imkânlara sahip olmayan yerlerde yaşayanlar arasında Deylemîleri, Kürtleri ve Türkmenleri sayar; bu toplulukların tabiatlarının karma karışık olduğunu ileri sürer (Cilt 2, s. 28).

Bazı müellifler Deylemîlerle Kürtleri soy yönünden birbirine bağlar. Dımaşkî'ye göre nesepleri Araplarla birleşen iki taife vardır: Deylemîler ve Kürtler. Buna göre Deylemîler Deylem b. Basil b. Mudar'ın çocukları, Kürtler ise Kürd b. Ömer/Amr b. Sa'sa b. Rebîa'nın çocuklarıdır; ancak nesep âlimleri bu konuda görüş birliğinde değildir (Cilt 2, s. 34).

Deylemîler bir hanedanın da kaynağıdır: Büveyhîler, merkezleri günümüz İran'ında Geylan vilayeti olan Deylemîlerden gelen bir hanedanlıktır. Kaynaklar, Ebu's-Sac'ın, Deysem'i Kürt rakiplerine karşı kullanmak için Deylemîlerden yararlandığını da aktarır (Cilt 2, s. 61).