Erciş

Erciş، کەوتووەتە باکووری Van Gölü، و لە سەرچاوەکانی مێژووی کورددا لە سەردەمی ئیسلامییەوە تا ساڵانی کۆتایی Osmanlı بە بەردەوامی ناوی هاتووە و شارێکی مێژووییە. بە شێوەیەک کە لە بڵاوکراوە خولییەکانی Osmanlıدا Van Gölü هەندێک جار ڕاستەوخۆ بە ناوی "Erciş Gölü"، وەک گەورەترین گۆل لە نێوان Kürdistan و Ermeniye ناسێنراوە (Cilt 4, s. 85).

سەرچاوەکانی سەردەمی ئیسلامی

لە کتێبەکانی جوگرافیا و گەشتیاریی سەردەمی ئیسلامیدا Erciş، لە نێوان شارە پێشەنگەکانی ناوچە فراوانەکەدا هەژمار دەکرێت کە بە "Ermenistan" ناودەبرێت. لەم سەرچاوانەدا ناوچەکە بە چوار بەشەوە باس دەکرێت؛ کاتێک شارەکانی "سێیەمین Ermenistan" ڕیز دەکرێن، Ercişیش لەگەڵ Kalkila (Kalikila)، Hilat (Ahlat) و Bacunis ناوی لێدەبرێت (Cilt 2, s. 59). el-Bağdâdî، گرنگترین شارەکانی Ermenistan بە Şamşat، Kalikila، Erciş و Bacunis دادەنێت؛ Yakut el-Hamevîیش ئەم زانیارییە بەبێ گۆڕانکاری دووبارە دەکاتەوە (Cilt 2, s. 60). جەختکردنەوەی هاوبەشی ئەم سەرچاوانە، لەسەر ئەوەیە کە بەشێکی گرنگی دانیشتووانی Azerbaycan، Ran و Ermenistan لەلایەن کوردەکانەوە پێکدەهێنرێت (Cilt 2, s. 60).

بنەماڵە کوردییەکانی سەدەکانی ناوەڕاست

جوگرافیای ئەو ناوچەیەی Erciş تێیدا هەڵکەوتووە، لە سەدەکانی ناوەڕاستدا دەکەوێتە ژێر کاریگەری بنەماڵە کوردییەکان. ئەو ناوچەیەی Mervânîler (Benî Mervân) حوکمڕانییان تێدا دەکرد لە باشوورەوە لە Musul دەستی پێدەکرد و تا سنووری Ahlat درێژ دەبووەوە (Cilt 1, s. 129). دەوڵەتی کوردیی Dustekî-Mervanî (هـ. 345-489 / ز. 956-1095)، بە دیارترین نموونەی ئەو سەردەمە دادەنرێت کە کوردەکان لە Cezîre حوکمڕانییان دەکرد؛ کاریگەری ئەم دەوڵەتە ناوچەیەکی فراوانی گرتەوە، لەوانە Ahlat، Van و Bitlis، و میرەکانی دەوروبەر ملکەچی خۆیان بۆ ڕاگەیاندبوو (Cilt 2, s. 64).

سەردەمی Osmanlı

لە بەڵگەنامە ئەرشیفییەکانی Osmanlıدا دەوڵەمەندی ناوچەکە لە ڕووی تۆمارە کارگێڕی و داراییەکانەوە جێگەی سەرنجە: سەبارەت بەو شوێنانەی کە کوردەکان بە چڕی تێیدا دەژیان، وەک Van، Erciş، Adilcevaz، سەدان تۆماری tımar ruznamçe دۆزراونەتەوە (Cilt 3, s. 29).

لە کۆتاییەکانی سەردەمی Osmanlıدا Erciş، وەک قەزایەکی Van Vilayeti بە شێوەیەکی ڕێکخراو لە دابەشکاری کارگێڕیدا جێگەی گرتبوو (Cilt 4, s. 119؛ Cilt 4, s. 142). لە پۆلێنکردنەکانی Kürdistan Eyaletiدا لە نێوان قەزا سەر بە Van Livasıدا Ercişیش لەگەڵ Bargiri و Adilcevaz هەژمار کراوە (Cilt 4, s. 247؛ Cilt 4, s. 261). بەپێی تۆمارەکانی Salname، قەزای Erciş لە 122 گوند و 6 ناحیە پێکدەهات (Cilt 4, s. 126). شارۆچکەکانی Erciş، Adilcevaz و Bargiri وەک ناوەندەکانی قەزا سەر بە Van mutasarrıflığı لە دەوروبەری Van Gölü جێگیر بوون؛ لەم سەرچاوانەدا مەودای نێوان Bargiri و Erciş بە حەوت کاتژمێر، و نێوان Erciş و Adilcevaz بە دوازدە کاتژمێر دراوە (Cilt 4, s. 143). Erciş لە هەمان کاتدا وێستگەیەک بوو لەسەر ڕێڕەوی ڕێگای پۆستە کە لە Sivasەوە بەسەر Bayburt، Erzincan، Erzurum و Malazgirtدا درێژ دەبووەوە بۆ Van (Cilt 4, s. 139). لە ڕووی جوگرافییەوە، ڕووبارەکانی Haydar Bey و Orta کە لە Ercişەوە سەرچاوە دەگرن و بە یەکێک لە قەزاکانی کەناری Van Gölü دادەنرێت، دەڕژێنە ناو گۆلەکە (Cilt 4, s. 277).

سەردەمی کۆمار

لە پرۆسەی دامەزراندنی کۆماردا ناوی Erciş لە سەرچاوەکاندا ڕەنگی داوەتەوە: لە نێوان گەورەکانی ناوچەی Van کە کاردانەوەیان نیشانداوە بەرامبەر بە قسەوباسەکان سەبارەت بە تەسلیمکردنی Vilayat-ı Şarkiye بە Ermenistan، سەرۆکی شارەوانی Erciş، Muştak Beyیش هەبووە (Cilt 3, s. 140).