Kürtçe

Kurdî zimanekî ku Kurd bi xwe diaxivin û di çavkaniyan de zimanekî axaftinê ye û di nav çavkaniyê de jî navê cih, malbat û saziyan diyar dike. Yek ji nivîsên pêşîn ên cudahiyê û cudahiyên hundirîn ên Zimanê Zimanî ji Mesûdî re ye; li gorî wî her eşîra Kurdî bi kurdîyeke cuda dipeyive (Cilt 1, rûp. 96). Mesûdi her wiha dîyar dike ku her eşîsê Kurd xwedî zimanekî taybetî ye (Cild 1, rûpa 97). Di heman peyvê de, di çîrokan de behsa çarenûsa kurdan de jî guhertina ziman tê meşandin: Kurdan di dema kevn de çiyayî û vadîyan bicih kirin û dema ku bajarên ku Acem û Farsiyan lê dijîn cîran bûn zimanên xwe ji dest dan û zimanên wan bûne zimanên biyanî (Acem) û di dîrokeke din de tê payîn ku erebî bi zimanê gelên cîran ve hatine guhertin (Cilt 1, p. 96). Di çavkaniyeke Osmanî ya dawîn de, Kurd ji gelên Ariyê ne; di zimanên wan de gelek peyvên ku xuya dike ku ji Asûrî û Keldaniyê hatine wergirtin hene, di zimanê Pehlewî de jî şêweyên wan hene (Tilp 4, p. 111). Di zimaneke dawîn da, zimanê "Kurdistanî" di nav şaxên zimanê Farisî de, bi zimanên Afganî û Belucistanî ve tê hesibandin (Tîlp 4, s. 83). ## Di qeydên polîsan de li ser têkiliyên Kurdan û Zazacan di nivîsên Osmanî de têne nivîsandin: Di Sanciya Ciwanan de tê diyarkirin ku malbata wan "Zaza û Ermenî, ku ji Kurda û Kurdistanî ra muharref bûbûn" dipeyivin, di qeydên Kaza Kulpê de ji bo Zazaca "Farisîdan muharref" tê gotin; ev cûda nîşan dide ku şêweyên dîyarkirina zimanên tîmên ku nivîsên xwe amade dikirin, guherandine (Cilt 4, p. 265). Di nivîseke ku di çapemeniya Osmanî de hate weşandin de bersiva hevdîtinên bi eşîrên Karacadağê re bi kurdî hatiye tomar kirin û bi wergerandinên tirkî hatiye dayîn; di van diyalogan de navê "Kurmancî" di mînakên axaftinê de derbas bûye (Tilp 4, p. 222). Li gor Salnamesiya Helepê, li Helep, Urfa û Maraşê hin eşîrên kurd bi kurdî diaxivin; di bûyerên li Akre, Duhok, Imadî û Zaho yên girêdayî Mûsilê de jî piraniya eşîrê Kurd in û zimanê wê jî Kurd e (Cilt 4, s. 264). ## Li ser navê cih û navên kurdan peyvên kurdeyên kurdeyan jî di çareserkirina nasnameyên cih û sazî de têne bikaranîn: dema ku navên wekî kurdên Bargirî di çavkaniyên erdnîgariya de derbas dibin (Til 1, s. 70), tê ragihandin ku navê Siirt li ser bingeheke kurdeyê ye (Tilt 2, s. 101). 141); di rapora Walîtiya Mûsilê de tê qeydkirin ku ji bo serokatiya eşîrên kurdan bi navê "Ağayê Sor" hatiye bikaranîn (Tilp 3, p. 120). ## Çavkaniyên nivîskî û Arşîva Osmanî Bi awayekî dîrokî, ji ber ku pirtûk û çavkaniyên bi kurdî hatine nivîsandin û nehatiye dîtin, çavkaniya bi zimanên din girîngiyeke taybetî daye (Tilpa 2, rûp. 115). Belgeyên arşîva Osmanî jî belgeyên dema ku Kurdistan bû zimanê çapkirî ye: ji aliyekî re bi erebî û ji aliyê din ve bi kurdî pirtûkxane û dibistanan belavkirina pirtûkekî bi navê "El-Hediyetü'l-Hamidiye fî Lügati'l -Kurdye" hat rojevê, ji bo hînbûna dinê bi hêsanî, ji aliyê tirkî û ji alîyê din ve zilamên kurd çap kirin, ji rojnameya Ekradê ya bi tirkî, û kurdan ve hatibû weşandin (Cilt 3, p. 76). Di heman demê de weşana kurdî hate kontrolkirin; lûtke û pirtûkên kurdî yên bê destûr hatine çapkirin qedexe bûn, Walîsekê Bitlîsê ji bo astengkirina ketina "Kurdî varaka-i mel'unane" ji malê xwest (Cilt 3, rûp. 75; Cilt 3, Rûp. 76).