ENCYCLOPÉDIE

Encyclopédie

Explorez les sujets de l'histoire kurde de A à Z ; chaque entrée provient de sources primaires.

Dynastie
Abbâsîler
Abbâsîler (749-1258), Bağdat merkezli İslam halifelik hanedanıdır. Kürt tarihinin İslamî döneminin büyük bölümü bu hanedan zamanında geçtiğinden, kaynaklar Kürt…
Lieu
Adiabene
Adiabene, Antik Çağ kaynaklarında Erbil merkez alınarak tanımlanan, Mezopotamya'nın kuzeyinde Dicle'nin doğusunda yer alan tarihî bir bölge ve krallıktır. Kürtl…
Lieu
Adilcevaz
Adilcevaz, Van Gölü çevresinde yer alan ve Osmanlı döneminde bölgenin idari yapısı içinde bir yerleşim birimi olarak kayıtlara geçen bir kazadır. Kürtlerin yoğu…
Personne
Agathangelos
Agathangelos, "iyi haberci" lakabıyla bilinen anonim bir yazara atfedilen ve Ermenice kaleme alınan ilk Ermeni Tarihi'nin müellifidir. Eser, erken dönem Sasani …
Lieu
Ahlat
Ahlat (kaynaklarda Hilât), Van Gölü'nün kuzeybatı kıyısında yer alan tarihî bir şehirdir. Erken İslamî dönem coğrafya ve tarih kaynaklarında, henüz "Kürdistan" …
Dynastie
Akkoyunlu
Akkoyunlu, geç ortaçağ ve erken yeniçağda Doğu ve Güneydoğu Anadolu ile çevre coğrafyada etkili olan bir Türkmen hanedanıdır. Adı, bu hanedanı taşıyan Türkmen a…
Personne
Ammianus Marcellinus
Ammianus Marcellinus, MS dördüncü yüzyılda yaşamış, Roma'nın Sasani İmparatorluğu'na karşı düzenlediği seferlere bizzat tanıklık etmiş bir tarihçidir. Eseri, dö…
Lieu
Anadolu
Anadolu, Asya'nın batısında, antikçağdan Osmanlı dönemine uzanan tarih boyunca çeşitli imparatorlukların hâkimiyet sahası olmuş ve Kürtlerin tarihsel olarak yay…
Dynastie
Annâzîler
Annâzîler, 381-511/990-1171 tarihleri arasında İran'ın batısındaki Cibal bölgesinde hüküm süren bir Kürt hanedanıdır. Kaynaklarda hanedanın adı farklı biçimlerd…
Lieu
Armenia
Armenia, antikçağ ve geç antik dönem kaynaklarında Kürt tarihinin coğrafyasıyla iç içe geçen, Yukarı Mezopotamya ve Anadolu'nun doğusunda konumlanan tarihî bir …
Dynastie
Artuklular
Artuklular, Diyarbekir (Âmid), Mardin ve Hasankeyf çevresinde, Yukarı Mezopotamya'da varlık göstermiş bir hanedandır. Bölgenin İslâmî dönem tarihinde Eyyûbîler …
Lieu
Arzanene
Arzanene (Arzonoyo; antik kaynaklarda Arzenene/Arzun adlarıyla da geçer), Geç Antik Çağ'da Yukarı Dicle havzasında, bugünkü Batman ve çevresine yerleştirilen ta…
Peuple
Asur
Asur (Asurlular, Asuriler), Mezopotamya'nın kuzeyinde, özellikle Dicle vadisi ve Ninova çevresinde hüküm sürmüş, antikçağ ve sonrasının kaynaklarında Kürt coğra…
Lieu
Azerbaycan
Azerbaycan, Kürt tarihinin antikçağ ve İslamî dönem kaynaklarında, Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın doğu kuşağını ve Kürt yerleşimlerini tanımlamak için sık anıla…
Dynastie
Babanlar
Babanlar (Baban Hanedanı), Bağdat ve Kürdistan coğrafyasında etkili olmuş güçlü bir Kürt hanedanıdır (Cilt 4, s. 63). Osmanlı-İran sınır bölgesindeki Kürt aşire…
Personne
Bahâeddîn İbn Şeddâd
Bahâeddîn İbn Şeddâd (ö. 1234), Eyyûbî dönemine tanıklık eden ve Sultan Selâhaddîn'in biyografisini kaleme alan Ortaçağ İslam tarihçisi ve devlet adamıdır. Kayn…
Lieu
Bargiri
Bargiri, Van Gölü havzasında, tarihsel olarak Van Sancağı'na (Van mutasarrıflığına) bağlı bir kaza merkezidir. Erciş ve Adilcevaz ile birlikte gölün kuzey ve do…
Tribu
Barzaniler
Barzaniler, Güney Kürdistan'da Barzan karyesi (köyü) merkezli bir Kürt şeyh ailesi ve aşiretidir. Osmanlı arşiv tasniflerinde aile ve aşiret, "Barzan karyesi ve…
Lieu
Basra
Basra, Aşağı Irak'ta, Basra Körfezi'nin kuzeyinde yer alan tarihî bir şehir ve idari merkezdir. Kürt tarihinin kaynaklarında hem klasik İslam coğrafyacılarının …
Lieu
Bayezid
Bayezid (bugünkü Ağrı/Doğubayezit), Osmanlı idaresinde İran hududuna yakın, Kürt mîrlerinin yönettiği bir serhad sancağıdır. Stratejik sınır konumu, yurtluk-oca…
Lieu
Bağdat
Bağdat, Abbâsî hilafetinin başkenti ve İslam dünyasının en önemli ilim merkezlerinden biri olan; Kürt tarihine dair en erken bilgileri veren tarihçi ve âlimleri…
Dynastie
Bedirhan
Bedirhanlar (Bedirhaniler), Cizre-Botan merkezli bir Kürt mîr ailesi olup ailenin en bilinen ferdi, 19. yüzyılda öne çıkan Kürt mîrlerinden Bedirhan Bey'dir. Ai…
Personne
Belazurî
Belazurî (ö. 279/892-93), hicrî 3. / miladî 9. yüzyılda yaşamış, dönemin en büyük İslam tarihçilerinden biridir. Tam adı Ebü'l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir'dir…
Tribu
Berzenci
Berzenci, Güney Kürdistan'ın Süleymaniye-Kerkük havzasında yerleşik bir Kürt aşireti ve şeyh ailesidir. Osmanlı arşiv belgelerinde hem yerel bir güç odağı hem d…
Tribu
Beşnevî
Beşnevî (Bejnevî, kaynaklarda Beşneviyye), Cizre (Cezîretu İbn Ömer) çevresinde yaşamış, Ortaçağ İslam coğrafya ve tarih kaynaklarında adı sıkça geçen bir Kürt …
Lieu
Bitlis
Bitlis, Doğu Anadolu'da, Van Gölü havzasının güneybatısında yer alan tarihî bir Kürt kentidir. Antik ve İslamî dönem kaynaklarından Osmanlı arşiv belgelerine ka…
Lieu
Botan
Botan (Bohtan), adını bölgeden geçen Botan (Bohtan) Nehri'nden alan, tarihî Kürdistan'ın güneydoğusunda yer alan bir bölge ve aynı adı taşıyan bir Kürt mîrliğin…
Tribu
Buhtî
Buhtî (Buhtîyye), Ortaçağ İslam coğrafya ve seyahat kaynaklarında çok sayıda boyu bulunan, geniş bir Kürt kabilesi olarak anılan topluluktur. Yurtları Yukarı Me…
Personne
Bâz
Bâz (tam adıyla Ebû Abdillâh el-Hüseyin), 10. yüzyılda Kuzey Mezopotamya'da yaşamış ve sonradan kurulacak Mervânî hanedanının atası kabul edilen Kürt aşiret rei…
Dynastie
Büveyhîler
Büveyhîler, 10.-11. yüzyıllarda Irak ile İran'ın batısındaki Cibâl bölgesinde hüküm süren bir hanedandır. Deylemî kökenli olan hanedanın Kürt emîrlikleriyle kur…
Personne
Büyük İskender
Büyük İskender (Makedonyalı İskender), Antikçağ Makedonya hükümdarı olup Doğu Seferleri ve İran'ı işgaliyle tanınır. Kürt tarihi açısından önemi, antik Grekçe v…
Tribu
Celali
Celali, Osmanlı, İran ve Rusya sınırlarının kesiştiği bölgede yaşayan büyük Kürt aşiretlerinden biridir (Cilt 4, s. 78). Mehmed Hurşid, Seyahatnâme-i Hudud adl…
Lieu
Cibal
Cibal (Irak-ı Acem), İslâm tarih ve coğrafya kaynaklarında "Kürdistan" adı yaygınlaşmadan önce İran'ın batısındaki aynı bölge için kullanılan adlardan biridir. …
Lieu
Cizre
Cizre, Yukarı Mezopotamya'da, Dicle kıyısında yer alan tarihî bir şehirdir. İslamî kaynaklarda Cezîretu İbn Ömer adıyla da kayıtlıdır (Cilt 2, s. 115). Şehir, a…
Peuple
Cossaeiler
Cossaeiler (Cossaei), antikçağ kaynaklarında genellikle Mardilerle birlikte anılan, dağlık bölgelerde yaşayan savaşçı bir kavimdir. Antik yazarlar bu kavmi Med …
Personne
Dahhak
Dahhak (Dahhak-ı Mârî; bazı kaynaklarda Biyurasif, Biyorasef ya da Biyorasb), İslamî dönem coğrafya, tarih ve seyahat kaynaklarında Kürtlerin kökenine dair riva…
Peuple
Deylem
Deylem (Deylemîler), antik ve İslamî kaynaklarda Kürt coğrafyasının doğusunda, Hazar Denizi'ne uzanan dağlık yörede anılan bir halk ve aynı adı taşıyan bir bölg…
Lieu
Dicle
Dicle, Yukarı Mezopotamya'dan akan ve Kürtlerin yaşadığı coğrafyayı boydan boya kat eden büyük nehirdir. Hem antikçağ Grek-Roma kaynaklarında hem de İslamî döne…
Lieu
Dinever
Dinever, ortaçağda el-Cibal (Cebel) bölgesinde, bugünkü İran'ın kuzeybatısında yer alan ve Kürt nüfusun yoğun olarak yaşadığı tarihî bir şehirdir. Erken İslamî …
Personne
Diodorus
Diodorus (Sicilyalı Diodorus, yaklaşık MÖ 90-30), Antik Çağ tarihçilerinden biridir. Sicilya'da dünyaya geldiği için Sicilyalı Diodorus olarak bilinir ve Biblio…
Lieu
Diyarbekir
Diyarbekir (Âmid), Yukarı Mezopotamya’nın merkezî şehirlerinden biri olup tarih boyunca hem bir hanedan merkezi hem de Osmanlı döneminde Kürt coğrafyasının en ö…
Lieu
Duhok
Duhok (Dehük), bugün Irak Kürdistan bölgesinde yer alan, Osmanlı döneminde Musul vilayetine bağlı bir kaza merkezi olan Kürt yerleşimidir. Osmanlı matbuat kayna…
Lieu
Dımaşk
Dımaşk (Şam), Eyyûbî döneminde Bilâdüşşâm'ın siyasî ve ilmî merkezi olan, Kürt tarihine kaynaklık eden pek çok tarihçi, fakih ve âlimin yaşadığı, ders verdiği v…
Personne
Ebû Şâme
Ebû Şâme, Eyyûbî döneminde Dımaşk'ta yaşamış, Nûreddîn ve Selâhaddîn dönemleri üzerine kaleme aldığı eserlerle tanınan bir Şâfiî âlim ve tarihçidir. Ebû Şâme, …
Personne
Ebü’l-Fidâ
Ebü'l-Fidâ (el-Melikü'l-Müeyyed İmâdüddîn İsmâîl), 672/1273-732/1331 yılları arasında yaşamış, Eyyûbî soyundan gelen bir tarihçi, coğrafyacı ve devlet adamıdır.…
Concept
Ekrad
Ekrad, klasik Arapça'da "Kürtler" anlamına gelen çoğul bir kavim adıdır; tekili "Kürd"dür ve ilk dönem İslâm tarih ve coğrafya kaynaklarında Kürtleri, yaşadıkla…
Lieu
Erbil
Erbil (antik Arbela), Yukarı Mezopotamya'da, Büyük Zap Suyu havzasında yer alan ve kaynaklarda hem antikçağ hem de İslamî dönem boyunca anılan kadim bir şehirdi…
Œuvre
Erbil Vekayinamesi
Erbil Vekayinamesi, geç antikçağ ve İslam öncesi döneme ait olayları konu alan bir Süryani vekayinamesidir. İslam öncesi Kürt tarihi ve bölgenin dini-toplumsal …
Lieu
Erciş
Erciş, Van Gölü'nün kuzeyinde yer alan ve Kürt tarihinin kaynaklarında İslamî dönemden Osmanlı'nın son yıllarına kadar süreklilik içinde anılan tarihî bir şehir…
Lieu
Ergani
Ergani, Osmanlı döneminde Diyarbekir Eyaleti’ne bağlı bir idari birim olup tahrir, icmal ve tevcih defterlerinde sancak, liva, kaza ve kimi zaman nahiye olarak …
Lieu
Ermenistan
Ermenistan (Armenia), antik ve ortaçağ kaynaklarında Kürt tarihinin coğrafyasıyla iç içe geçmiş, Kafkasya ile Yukarı Mezopotamya arasında uzanan tarihî bir bölg…
Lieu
Eruh
Eruh, bugünkü Siirt çevresinde yer alan, tarihî kaynaklarda kalesi ve eski yerleşimiyle anılan bir Kürt yöresidir. Adı hem Antikçağ ve İslamî dönem coğrafya lit…
Lieu
Erzurum
Erzurum, Doğu Anadolu'da yer alan ve tarihî kaynaklarda antik adı Karin ile birlikte anılan bir şehir ve bölgedir. Antikçağ ve İslamî dönem kaynaklarından Osman…
Dynastie
Eyyûbîler
Eyyûbîler, temellerini Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî'nin attığı; XII. yüzyıldan XV. yüzyıla kadar Mısır, Suriye ve el-Cezîre merkezli geniş bir co…
Lieu
Fırat
Fırat, antikçağ ve İslamî dönem kaynaklarında Kürt tarihinin coğrafyasını tanımlamak için en sık başvurulan iki büyük nehirden biridir (diğeri Dicle). Kürtlerin…
Lieu
Garzan
Garzan, Osmanlı idari taksimatında Bitlis Vilayeti'ne bağlı Siird Sancağı içinde yer alan bir kaza olup, nüfusu farklı din ve dillere mensup toplulukları barınd…
Lieu
Gordyene
Gordyene, antikçağ Grek ve Latin kaynaklarında Kardukhia ve Corduene (Carduene) adlarıyla birlikte anılan, Kürtlerin yaşadığı tahmin edilen tarihî bir coğrafyad…
Lieu
Hakkâri
Hakkâri (Hekarî), Yukarı Mezopotamya'nın dağlık kesiminde, Kürt beylerinin yönettiği bir sancak ve aşiret bölgesidir. Adı, Ortaçağ İslam coğrafyasından modern d…
Lieu
Halep
Halep, Ortaçağ İslam dünyasının önde gelen ilim ve siyaset merkezlerinden biri olan, bugün Suriye'nin kuzeyinde yer alan tarihî bir şehirdir. Kürt tarihinin kay…
Personne
Hamdullah Müstevfî
Hamdullah Müstevfî, Târîh-i Güzîde ve Nüzhetü'l-Kulûb adlı eserleriyle tanınan bir İslam dönemi tarihçisi ve coğrafyacısıdır. Kürt tarihi kaynakları arasında öz…
Tribu
Hamidiye
Hamidiye est une tribu kurde dont l'existence est enregistrée dans les sources de géographie et d'histoire islamiques médiévales, dans la région de Cezîre, en p…
Concept
Hamidiye Alayları
Hamidiye Alayları (Hamidiye Hafif Süvari Alayları), II. Abdülhamid döneminde ağırlıklı olarak Kürt aşiretlerinden oluşturulan süvari birlikleridir. Çeşitli zorl…
Lieu
Harput
Harput, dans la division administrative ottomane, est un sandjak (liva) et un kaza rattaché à l'Eyalet de Diyarbekir, avec une population Kürt dense ; il est pa…
Personne
Hasanveyh
Hasanveyh (Hasneveyh), 10.-11. yüzyılda İran'ın kuzeybatısındaki Cibâl bölgesinde hüküm süren Hasanveyhî Kürt Emîrliği'nin asıl kurucusu olan Kürt emîridir. Has…
Dynastie
Hasanveyhîler
Hasanveyhîler, X. yüzyılda İran'ın batısındaki Cibâl bölgesinde hüküm süren bir Kürt hanedanıdır. Hanedan, kurucusu Hasanveyh'in adından gelir ve dönemin egemen…
Événement
Haçlılar
Haçlılar, Ortaçağ'da Kutsal toprakları ele geçirmek üzere Doğu'ya yönelen Frenk (Batılı) ordularıdır. Kürt tarihinin İslamî döneminde, özellikle Eyyûbî hanedanı…
Tribu
Hekarî
Hekarî (Hekarîye, kaynaklarda Hekkâriye), Ortaçağ İslam coğrafya ve seyahat kaynaklarında anılan, Yukarı Mezopotamya'da Musul'un kuzeyi ile İmadiye dolaylarında…
Tribu
Hemavend
Hemavend, Osmanlı-İran sınır bölgesinde, başlıca Süleymaniye ile Şehrizor arasındaki coğrafyada yaşayan bir Kürt aşiretidir. Geç Osmanlı kaynaklarında, hareketl…
Lieu
Hemedan
Hemedan, ortaçağ İslam coğrafya ve tarih kaynaklarında Kürtlerin yerleşik olduğu bölgeler arasında sayılan, el-Cibal (Irak-ı Acem) bölgesinde yer alan bir şehir…
Tribu
Hezbânî
Hezbânî, Ortaçağ Kürt tarihinde adı sıkça geçen, kendi mîrliğini kurmuş önemli bir Kürt aşiretidir. Aşiret, hem Kuzey Mezopotamya'daki büyük hanedanlarla birlik…
Lieu
Hicaz
Hicaz, Arap Yarımadası'nın batısında, Kızıldeniz kıyısı boyunca uzanan ve içinde Mekke ile Medine'nin yer aldığı tarihî bölgedir. İslam'ın doğuş coğrafyası ve h…
Personne
Himyerî
Himyerî (tam adıyla Muhammed b. Abdülmün‘im es-Sinhâcî el-Himyerî, künyesi Ebû Abdullah, İbn Abdülmün‘im olarak da tanınır; ö. h. 900 / m. 1495), Ortaçağ İslam …
Lieu
Hizan
Hizan, Bitlis çevresinde yer alan ve tarih boyunca Kürt beylerinin yönettiği bir yerleşim ile idari birimdir. Osmanlı döneminde önce yurtluk-ocaklık statüsünde …
Lieu
Horasan
Horasan, İran'ın kuzeydoğusunda yer alan ve İslam dünyasının doğu yarısını oluşturan tarihî bölgelerden biridir. Kürt tarihinin kaynaklarında hem önemli siyasi …
Lieu
Hulvan
Hulvan, İslamî dönem coğrafya kaynaklarında "büyük ve önemli bir şehir" olarak tanımlanan, Irak ile Cibal (Irak-ı Acem) bölgelerinin sınırında yer alan eski bir…
Lieu
Hyrcania
Hyrcania, antikçağ kaynaklarında çeşitli kavimlerin yaşadığı bir coğrafya olarak anılan, Hazar Denizi havzasıyla ilişkilendirilen tarihî bir bölgedir. Bölge, kl…
Lieu
Hısnıkeyfâ
Hısnıkeyfâ (Hısn-ı Keyfâ / Hasankeyf), el-Cezîre bölgesinde yer alan tarihî bir kale-şehirdir. İslamî dönem coğrafya literatüründe bölgenin önde gelen şehirleri…
Personne
Kalkaşendî
Kalkaşendî (Ebü'l-Abbas Ahmed el-Kalkaşendî), Memlük dönemi âlimi ve kâtibidir. En tanınmış eseri, devlet teşkilatı ve kâtiplik sanatına dair Subhu'l-A'şâ'dır (…
Personne
Kazvinî
Kazvinî (tam adıyla Zekeriya b. Muhammed b. Mahmud el-Kazvinî), İran'daki Kazvin şehrinde doğduğu için bu lakapla anılan, Hicrî 7. / Miladî 13. yüzyılda yaşamış…
Peuple
Keldaniler
Keldaniler (Khaldi), antikçağdan Osmanlı dönemine kadar Mezopotamya ve Kürdistan coğrafyasında varlık göstermiş, Hristiyan inancına mensup topluluklardan biridi…
Lieu
Kerkük
Kerkük, tarihsel Kürdistan coğrafyasında, Osmanlı idari taksimatında Musul vilayetine bağlı bir sancağın merkezi olan şehirdir. Osmanlı döneminde sık sık Şehriz…
Œuvre
Khuzistan Kroniği
Khuzistan Kroniği, yedinci yüzyılın ortalarından sonra kaleme alınmış erken Süryani kaynaklarından biridir. Adını, kaydının tutulduğu Khuzistan'daki bir kilised…
Lieu
Kirmanşah
Kirmanşah (Karmîsîn/Kirmanşahan), İran'ın batısında, tarihî Cibal (Irak-ı Acem) bölgesi içinde yer alan ve hem antikçağ hem İslamî dönem kaynaklarında anılan bi…
Lieu
Korduk
Korduk, Geç Antik Çağ Ermeni kaynaklarında Van Gölü'nün güneyindeki dağlık bir bölge için kullanılan tarihî bir coğrafya adıdır. Adı, İslam öncesi dönem kaynakl…
Personne
Ksenophon
Ksenophon (MÖ 431-354), Antikçağ Yunan dünyasının önde gelen tarihçi ve askerlerinden biridir. Kürt tarihinin en erken yazılı tanıklarından sayılan Anabasis adl…
Lieu
Kudüs
Kudüs (Beytülmakdis), Bilâd-ı Şâm'da yer alan ve İslâmî dönem kaynaklarında sıkça anılan bir şehirdir. Korpusta Kudüs, hem Eyyûbî-Haçlı mücadelesinin merkezi he…
Personne
Kâdî el-Fâzıl
Kâdî el-Fâzıl (ö. 596/1200), Eyyûbî hükümdarı Selâhaddîn döneminin en etkili bürokratları ve entelektüellerinden biri olan kâtip, devlet adamı ve âlimdir. Selâ…
Lieu
Kürdistan
Kürdistan, Kürtlerin tarihsel olarak yoğun biçimde yaşadığı, bugün İran, Irak, Suriye ve Türkiye'nin kesiştiği geniş ve büyük ölçüde dağlık bir coğrafyaya veril…
Concept
Kürtçe
Kürtçe, Kürtlerin konuştuğu dil olup kaynaklarda hem yaşayan bir konuşma dili hem de yer, hanedan ve kurum adlarının kökenini açıklayan bir başvuru çerçevesi ol…
Lieu
Loristan
Loristan (Bilad-ı Lor, Lor Ülkesi), İran'ın batı kesiminde, Zağros Dağları'nın ortalarında yer alan dağlık bir bölgedir; ahalisinin önemli bir kısmını, Kürtlerl…
Lieu
Mahmudi
Mahmudi (Mahmudiye), Osmanlı döneminde Van bölgesinde, Hakkâri çevresinde yer alan bir Kürt sancağı ve daha sonra kaza olarak örgütlenmiş idari birimdir; idare …
Personne
Makdisî
Makdisî (Mukaddesî; tam adıyla Şemseddîn Ebu Abdillâh Muhammed; ö. 390/1000 civarı), klasik İslam coğrafya literatürünün en büyük temsilcilerinden biri sayılan …
Personne
Makrîzî
Makrîzî (Ebû Muhammed Takıyyüddîn Ahmed b. Alî b. Abdilkâdir b. Muhammed el-Makrîzî), Memlük dönemi Mısır'ının en önemli tarihçilerinden biridir. 766/1364'te Ka…
Lieu
Malatya
Malatya, Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın batı sınırında konumlanan, tarihî kaynaklarda hem İslamî dönem coğrafya literatüründe hem de Osmanlı arşiv kayıtlarında …
Lieu
Maraş
Maraş, Osmanlı döneminde hem müstakil bir ahkâm eyaleti hem de Halep eyaletine bağlı bir sancak olarak teşkilatlanan ve Kürt aşiretlerinin yoğun şekilde hareket…
Lieu
Mardastan
Mardastan, antik ve geç antik çağ kaynaklarında Armenia coğrafyasının bir parçası olarak anılan, Van Gölü çevresine yerleştirilen tarihî bir bölgedir. Adı, bölg…
Peuple
Mardiler
Mardiler (Mardlar / Amardiler), antik ve klasik kaynaklarda Kürtlerle ilişkilendirilen, savaşçılığıyla ve dağlık coğrafyaya bağlı yaşam tarzıyla öne çıkan bir k…
Lieu
Mardin
Mardin, Yukarı Mezopotamya'da el-Cezîre bölgesinde yer alan tarihî bir şehir ve yerleşim merkezidir. İslâmî dönem coğrafya kaynaklarında Cezîre'nin kuzey kesimi…
Peuple
Med
Med (Medler), İslam öncesi dönem birincil kaynaklarında geçen ve Kürtlerle ilişkisi tartışılan eski Yakın Doğu kavimlerinden biridir; antik kaynaklarda Media co…
Personne
Mervan
Mervân (Mervân b. Kek), 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya'da hüküm süren Mervânî hanedanına (Mervânoğulları) adını veren kişidir. Aslen Siirt ile Made…
Dynastie
Mervânîler
Mervânîler (Benî Mervân/Mervânoğulları, Âl-ı Mervân), 983-1085 yılları arasında Kuzey Mezopotamya'da hüküm süren bir hanedandır; kaynaklarda "el-Mervâniyye Mulû…
Personne
Mes‘ûdî
Mes‘ûdî (ö. 345/956), erken İslam döneminin en önemli tarihçi ve coğrafyacılarından biridir. Kürtlerin kökeni, aşiretleri, yerleşim alanları ve dinî-mezhebî kim…
Lieu
Meyyâfârikîn
Meyyâfârikîn, Yukarı Mezopotamya'da, Diyarbekir bölgesinde yer alan tarihî bir şehirdir. Orta Çağ'da Mervânî hanedanının başkenti olmuş, çevresindeki Âmid ve Ci…
Lieu
Mezopotamya
Mezopotamya, Dicle ve Fırat nehirleri arasında uzanan tarihî bölgenin adıdır ve antik dönemden Osmanlı'ya uzanan Kürt tarihinin başlıca coğrafi sahnelerinden bi…
Tribu
Milli
Milli (Millî), Osmanlı arşiv belgelerinde ve klasik kaynaklarda adı sıkça geçen, yaşam ve faaliyet alanı başta Diyarbekir ile Mardin çevresi olmak üzere Yukarı …
Personne
Moses Khorenatsi
Moses Khorenatsi (Horenli Musa; Batı literatüründe Moses Chorenensis), yaşadığı dönemin kesin tarihlendirilmesi tartışmalı olan, geleneksel olarak 5. yüzyıla ye…
Peuple
Moğollar
Moğollar, 13. yüzyılda Yakın Doğu'ya yönelen istilalarıyla Kürt coğrafyasını, kentlerini ve siyasi düzenini derinden sarsan bir güçtür. İstilanın etkileri hem d…
Personne
Mumehhiduddevle
Mumehhiduddevle (Ebû Mansûr Saîd b. Mervân), Meyyâfârikîn merkezli Mervânî hanedanının hükümdarlarından biridir. Devletin asıl kurucusu sayılan Ebû Ali el-Hasa…
Lieu
Musul
Musul, Yukarı Mezopotamya'da, Dicle havzasında yer alan ve Ortaçağ boyunca bölgenin başlıca siyaset, ticaret ve ilim merkezlerinden biri olan tarihî bir kenttir…
Lieu
Muş
Muş, tarihî Kürdistan coğrafyasının kuzeyinde, Bitlis ve Ahlat ile aynı bölgesel havzada yer alan ve Osmanlı arşiv kaynaklarında bir idarî birim (nahiye/sancak)…
Personne
Müneccimbaşı
Müneccimbaşı (Ahmed Dede Efendi), 17. yüzyılda yaşamış Osmanlı âlimi ve tarihçisidir. Adını, Osmanlı sarayında uzun yıllar yürüttüğü müneccimbaşılık görevinden …
Lieu
Mısır
Mısır, Kuzey Afrika'da yer alan ve Kürt tarihinin İslamî döneminde —özellikle Eyyûbî dönemi ile sonrasında— merkezî bir konuma sahip olan bölgedir. Hem siyasi b…
Personne
Nasruddevle
Nasruddevle, Diyarbakır ve çevresinde hüküm süren Kürt Mervânî hanedanının önde gelen hükümdarlarından biridir. Mumehhiduddevle’nin küçük kardeşi olup, idareyi …
Lieu
Nusaybin
Nusaybin (antik adıyla Nisibis), Yukarı Mezopotamya'da, Diyar-ı Rabia bölgesinde yer alan ve antikçağdan Osmanlı dönemine kadar tarihî kaynaklarda sıkça anılan …
Lieu
Palu
Palu, Osmanlı idari sisteminde "hükümet" statüsünde, Kürt beylerinin irsî olarak yönettiği bir Kürt beyliği ve idari birimdir. Diyarbekir bölgesinde yer alan be…
Peuple
Persler
Persler, antik dönemden İslami döneme uzanan kaynaklarda Kürt tarihinin coğrafyası ve halklarıyla yakından ilişkilendirilen, İran platosu merkezli bir halktır. …
Personne
Plinius
Plinius (Yaşlı Plinius / Gaius Plinius, MS 23-79), Verona veya Novum Comum'da doğan, Roma İmparatorluğu döneminde yaşamış Romalı tarihçi ve doğa bilimcisidir. A…
Lieu
Rakka
Rakka, Fırat boyunda yer alan ve kaynaklarda hem Antikçağ'da hem İslamî dönemde anılan bir şehirdir. Roma sınır bölgesinden Osmanlı taşra teşkilatına kadar uzan…
Lieu
Revandız
Revandız (Rewandiz), Güney Kürdistan'da, bugünkü Irak sınırları içinde yer alan bir Kürt yerleşim merkezidir. 20. yüzyılın başlarında, I. Dünya Savaşı sonrası d…
Tribu
Rişvan
Rişvan, Osmanlı arşiv belgelerinde ve 19. yüzyıl seyahatnamelerinde sıkça anılan büyük Kürt aşiretlerinden biridir. Daha çok konar-göçer bir hayat süren aşiret,…
Dynastie
Roma
Roma (Roma İmparatorluğu), İslam öncesi Kürt tarihinin geçtiği başlıca siyasi güçlerden biridir. Doğu seferleri ve İran imparatorluklarıyla münasebetleri nedeni…
Dynastie
Sasani İmparatorluğu
Sasani İmparatorluğu, MS 3. yüzyılın ilk çeyreğinden 7. yüzyıl ortalarına kadar İran ve çevresine hükmeden, Pehlevice (Orta Persçe) resmî dilini kullanan İrani …
Lieu
Sason
Sason, tarihsel olarak Osmanlı idari taksimatında Muş Sancağı'na bağlı bir kaza olan ve Kürt aşiretlerinin yoğun biçimde yaşadığı dağlık bir yerleşim bölgesidir…
Personne
Sebeos
Sebeos, yedinci yüzyıl Hristiyan dünyasında kaleme alınan ve geleneksel olarak kendisine atfedilen bir Ermeni tarih metniyle tanınan bir tarihçidir. Söz konusu …
Personne
Selâhaddîn
Selâhaddîn (Selâhaddîn-i Eyyûbî / Selâhaddîn Yûsuf b. Necmeddîn Eyyûb b. Şâdî), Eyyûbî hanedanının kurucusu olan ve 12. yüzyılda Mısır, Suriye ve el-Cezîre'ye h…
Dynastie
Selçuklular
Selçuklular, 11. yüzyıldan itibaren Ortadoğu, Kafkasya ve Kürt coğrafyasının siyasi haritasını yeniden şekillendiren bir Türk-Oğuz hanedanıdır. Tuğrul Bey önder…
Personne
Seyit Taha
Seyit Taha (Şemdinanlı Seyit Taha), 20. yüzyıl başında Hakkâri-Şemdinan bölgesinin önde gelen Kürt önderlerinden biridir. I. Dünya Savaşı ve mütareke yıllarında…
Lieu
Siirt
Siirt, Yukarı Mezopotamya'da, Bitlis ile birlikte sık anılan tarihî bir yerleşim ve bölgedir. Kaynaklarda adı İsirt, İsird ve Siird gibi farklı biçimlerde geçer…
Personne
Simko
Simko (Simko Ağa), 20. yüzyıl başının önde gelen Kürt önderlerinden biri olup İran Kürdistanı'nda gelişen Simko İsyanı ile anılır. Şıkak (Şıkak/Sipkan) aşiretin…
Lieu
Sincar
Sincar (Kürtçe Şengal), kuzey Mezopotamya'da, bugünkü Irak-Suriye sınırı bölgesinde yer alan ve kaynaklarda hem bir dağ hem de bir şehir adıyla anılan tarihî bi…
Lieu
Siverek
Siverek, Osmanlı döneminde Diyarbekir bölgesine bağlı bir idari birim olup kaynaklarda kimi zaman sancak kimi zaman kaza statüsüyle anılır. Adı, 16. yüzyıldan 2…
Personne
Strabon
Strabon (MÖ 64 - MS 19), Antik Çağ'ın en önemli yazarlarından biri olarak kabul edilen Grek coğrafyacı, tarihçi ve filozoftur. MÖ 63/64 yılında Amasya'da doğduğ…
Lieu
Suriye
Suriye, Doğu Akdeniz ile Mezopotamya arasında uzanan ve tarih boyunca Kürtlerin yaşadığı ya da hâkimiyet kurduğu çevre bölgelerle iç içe geçmiş bir coğrafyadır.…
Concept
Süryani Kaynakları
Süryani kaynakları, İslam öncesi Kürt tarihinin yazılı temel kaynak gruplarından biridir. Milattan önce beşinci yüzyıl ile milattan sonra yedinci yüzyıl arasınd…
Personne
Sıbt İbnü’l-Cevzî
Sıbt İbnü’l-Cevzî, XIII. yüzyılda yaşamış, Eyyûbî dönemi Suriye-Mısır coğrafyasının önde gelen vâiz ve tarihçilerinden biridir. 654/1256’da Dımaşk’ta vefat etmi…
Personne
Taberî
Taberî (Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî), İslam tarih yazımının kurucu isimlerinden, 9.-10. yüzyıllarda yaşamış bir tarihçid…
Personne
Tacitus
Tacitus (Cornelius Tacitus), Romalı tarihçidir. Antikçağ ve İslami dönem kaynakları arasında, Kürtlerin tarihî coğrafyasının aydınlatılmasında başvurulan yazarl…
Tribu
Talabani
Talabani, Güney Kürdistan'da, özellikle Süleymaniye ve çevresinde etkili olmuş bir Kürt aşiretidir. Adı, Osmanlı arşiv kayıtlarında bölgenin nüfuzlu aşiretleri …
Lieu
Tebriz
Tebriz, tarihî Azerbaycan coğrafyasının başlıca şehirlerinden biridir. Sur le flanc oriental de l'histoire kurde (Kürt), c'est un centre fréquemment mentionné d…
Lieu
Urfa
Urfa (anciennement Edessa), située en Haute Mésopotamie, est un ancien centre de peuplement fréquemment mentionné tant dans les sources de l'Antiquité et de la …
Lieu
Van
Van, Doğu Anadolu'da Van Gölü kıyısında yer alan ve tarih boyunca Kürtlerin yoğun yaşadığı bölgenin önemli idari ve coğrafi merkezlerinden biri olan kadim bir ş…
Lieu
Van Gölü
Van Gölü, Doğu Anadolu'da yer alan büyük bir göldür. Antikçağ ve Geç Antik Çağ kaynaklarında, çevredeki halkların ve idari bölgelerin konumlandırılmasında sık b…
Peuple
Yahudiler
Yahudiler, Kürdistan coğrafyasında ve daha geniş Ortadoğu havzasında varlık göstermiş, Osmanlı kayıtlarında ayrı bir millet/mezhep unsuru olarak yer alan toplul…
Personne
Yakut el-Hamevî
Yakut el-Hamevî (ö. 626/1229), Ortaçağ İslam coğrafya literatürünün en kapsamlı eserlerinden biri olan Muʿcemü'l-büldan adlı coğrafya sözlüğünün yazarı olarak t…
Personne
Ya‘kūbî
Ya‘kūbî (Ebü’l-Abbâs Ahmed; ö. 292/905), İslam dünyasının erken dönem tarihçi, coğrafyacı ve seyyahlarından biridir. İlk Müslüman coğrafyacılardan kabul edilir …
Lieu
Yemen
Yemen, Arap Yarımadası'nın güneybatısında yer alan ve Kürt tarihi kaynakları açısından özellikle Eyyûbî dönemiyle önem kazanan bir bölgedir. Temelleri Selâhaddî…
Peuple
Yezidiler
Yezidiler, kaynaklarda hem ayrı bir inanç topluluğu hem de aşiretleriyle anılan, dili Kürtçe olan bir halktır. Tarihsel olarak Mezopotamya'dan İran, Rusya ve da…
Personne
Yûnînî
Yûnînî (Ebü'l-Feth Kutbüddîn Mûsâ b. Muhammed b. Ahmed el-Ba'lebekkî el-Yûnînî), 640/1242'de Dımaşk'ta doğup 726/1326'da vefat eden bir tarihçidir (Cilt 1, s. 1…
Lieu
Zaho
Zaho, Osmanlı döneminde Musul Vilayeti'ne bağlı bir kazadır. Osmanlı idari taksimatında Musul Sancağı çevresinde Akre, Zibar, Duhok, Sincar ve İmadiye gibi biri…
Lieu
Zap
Zap, Yukarı Mezopotamya'da Dicle Nehri'nin iki büyük koluna verilen addır: Büyük (Yukarı) Zap ve Küçük (Aşağı) Zap. Nehirler, Kürt tarihinin coğrafyasında merke…
Tribu
Zilan
Zilan, Diyarbekir'den serhad bölgesine uzanan kadim bir Kürt aşiretidir. Osmanlı arşiv belgelerinde, özellikle mühimme defterlerinde, çoğunlukla Bisyan (Besyan)…
Personne
el-Bundarî
el-Bundarî (Kıvâmüddin Ebû İbrahim el-Feth b. Ali el-Bundarî), Eyyûbîler döneminde faaliyet göstermiş bir müellif ve kâtiptir. 586/1190 yılında İsfahan'da doğa…
Lieu
el-Cezîre
el-Cezîre (Yukarı Mezopotamya), Fırat ve Dicle nehirleri arasında kalan tarihî bölgedir. Adının "Asur Adası" anlamına gelen Cezîretu Aşûr ifadesinden geldiği, b…
Personne
el-Mekîn
el-Mekîn (el-Mekîn Circis İbnü'l-Amîd), Arapça kaleme aldığı genel tarih eseriyle tanınan bir tarihçidir. Bu eserin Eyyûbîlere ayrılan bölümü, Selâhaddîn sonras…
Personne
el-Umerî
el-Umerî (İbn Fadlullah el-Umerî), Memlük döneminde Mısır ve Suriye'de yaşamış, Kürtlere dair ayrıntılı bilgi veren ansiklopedik coğrafya ve idarî yazışma eserl…
Lieu
Çapakçur
Çapakçur, Osmanlı döneminde Diyarbekir bölgesinde yer alan ve Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bir idari birimdir (bugünkü Bingöl yöresi). Tarih boyunca kâh müst…
Lieu
Çemişgezek
Çemişgezek, Osmanlı döneminde Diyarbekir bölgesinde yer alan ve Kürt mîrleri tarafından yönetilen bir idari birim (sancak/liva) olup, zaman içinde kaza statüsün…
Lieu
Çermik
Çermik, Osmanlı döneminde Diyarbekir bölgesinde yer alan bir idari birimdir; kaynaklarda kâh nahiye kâh kaza olarak, Amid (Diyarbekir), Mardin, Ruha, Siverek, E…
Lieu
Çölemerik
Çölemerik (Çölemerikiye; bugünkü Hakkâri kent merkezi), Doğu Anadolu'nun güneydoğusunda, Büyük Zap suyu kenarındaki dağlık bir bölge ve yerleşimdir. Ortaçağ İsl…
Personne
İbn Asâkir
İbn Asâkir, Dımaşk'ta yetişmiş ve 571/1175 yılında yine Dımaşk'ta vefat etmiş Ortaçağ Müslüman tarihçisidir (Cilt 1, s. 136). Kürt tarihinin İslamî dönem kaynak…
Personne
İbn Cübeyr
İbn Cübeyr (Ebü'l-Hasen Muhammed), XII. yüzyılda yaşamış Endülüslü bir seyyah ve müelliftir. Seyahatnâmesiyle, kendisinden sonra yazılan İslam coğrafya ve seyah…
Personne
İbn Haldûn
İbn Haldûn (1 Ramazan 732 / 27 Mayıs 1332 – 26 Ramazan 808 / 17 Mart 1406), Tunus doğumlu, Kahire'de vefat eden ünlü tarihçi ve düşünürdür. Kürt tarihinin Antik…
Personne
İbn Hallikân
İbn Hallikân, 13. yüzyılda yaşamış, İslam dünyasının önde gelen biyografi yazarı ve kadılarından biridir. Soyu Abbâsîlerin meşhur vezir ailesi Bermekîlere dayan…
Personne
İbn Havkal
İbn Havkal en-Nasîbî (Ebü’l-Kâsım Muhammed; ö. h. 367 / m. 977), aslen Nusaybinli olan ve Sûretü’l-arż adlı eseriyle tanınan bir coğrafyacıdır. Belh coğrafya ok…
Personne
İbn Hurdâzbih
İbn Hurdâzbih (ö. 300/912-13), erken İslâm döneminin önde gelen coğrafyacılarından biri olup tasvirî coğrafya geleneğinin kurucu isimlerinden sayılır. En tanınm…
Personne
İbn Kuteybe
İbn Kuteybe (tam adıyla Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî; ö. 276/889), dil, edebiyat, Kur’an ilimleri, hadis ve tarih sahalarındaki eserle…
Personne
İbn Vâsıl
İbn Vâsıl (İbn Vâsıl el-Hamevî), Eyyûbîler ve erken Memlük döneminde yaşamış, Hama merkezli bir tarihçi ve âlimdir. Eyyûbî tarihinin temel kaynak yazarları aras…
Personne
İbnü’l-Cevzî
İbnü'l-Cevzî (Ebü'l-Ferec; ö. 597/1201), Ortaçağ İslam dünyasının önde gelen tarihçi ve âlimlerinden biridir. En tanınmış eseri olan genel tarih el-Muntazam fî …
Personne
İbnü’l-Esîr
İbnü'l-Esîr, tam adıyla İzzeddîn Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed b. Abdülkerîm eş-Şeybânî el-Cezerî, Ortaçağ İslam dünyasının önde gelen tarihçilerinden biridir (11…
Personne
İbnü’l-Ezrak
İbnü'l-Ezrak el-Fârikî (tam adıyla Ahmed b. Yusuf b. Ali), 12. yüzyılda yaşamış, Meyyâfârikîn merkezli bir Müslüman tarihçidir. Asıl şöhretini, doğduğu şehrin v…
Personne
İdris-i Bitlisi
İdris-i Bitlisi, Bitlis'te doğan, Osmanlı döneminin önde gelen Kürt asıllı tarihçi ve devlet adamıdır (Cilt 4, s. 89; Cilt 4, s. 106). Hem Osmanlı resmî tarihya…
Personne
İdrîsî
İdrîsî (ö. 1165), klasik İslam coğrafya geleneğinin en tanınmış temsilcilerinden biri olan Ortaçağ müellifidir. Batlamyus (Ptolemy) coğrafya okulunun en meşhur …
Lieu
İmadiye
İmadiye, bugün Irak Kürdistan bölgesinde yer alan, korunaklı dağlık konumuyla tanınmış tarihî bir kale-şehir ve aynı adı taşıyan bir Kürt beyliğinin merkezidir.…
Personne
İmâdüddîn el-İsfahânî
İmâdüddîn el-İsfahânî, Nûreddîn Zengî ve Selâhaddîn Eyyûbî döneminin önde gelen bürokratlarından, devlet kâtiplerinden ve tarihçilerinden biridir (Cilt 1, s. 15…
Lieu
İsfahan
İsfahan (kaynaklarda İsbahan biçiminde de geçer), İran'ın Cibal bölgesinde yer alan ve Kürt tarihinin İslamî dönem kaynaklarında hem bir ilim merkezi hem de coğ…
Lieu
İskenderiye
İskenderiye (Alexandria), Mısır'da, Nil Nehri'nin Akdeniz'e döküldüğü bölgede yer alan, antikçağdan İslamî döneme kadar Doğu Akdeniz'in başlıca ilim, eğitim ve …
Lieu
İstanbul
İstanbul (eski adlarıyla Kostantiniye / Konstantinopolis), Kürt tarihinin kaynaklarında hem Ortaçağ İslam coğrafya literatüründe hem de Osmanlı döneminde Kürtle…
Personne
İzzeddin İbn Şeddâd
İzzeddin İbn Şeddâd, Eyyûbî ve Memlük dönemlerinde yaşamış (ö. 684/1285) bürokrat, tarihçi ve coğrafyacıdır. Şam ve Cezîre emîrlerini konu alan el-A‘lâkü’l-Hatî…
Dynastie
Şeddâdîler
Şeddâdîler (kaynaklarda Beni Şeddâd, Âl-i Şeddâd, Şeddâdiyân ve Şatatik olarak da anılır), X. yüzyılın ortalarından XII. yüzyılın sonuna kadar Arrân ve Ermenist…
Lieu
Şehrizor
Şehrizor (Şehrezor), tarihî kaynaklarda Kürtlerin meskûn olduğu bir bölge ve idarî merkez olarak anılan, Osmanlı döneminde aynı adı taşıyan bir sancak/eyaletin …
Lieu
Şemdinan
Şemdinan, Osmanlı döneminde Van Vilayeti’ne bağlı Hakkâri Sancağı’nın bir kazasıdır; idare merkezi Nehri’dir (Cilt 4, s. 133; Cilt 4, s. 127). Kaza, 20. yüzyıl …
Personne
Şeref Han
Şeref Han (Şeref Han Bitlisî), Bitlis Hâkimi ve Kürt tarihinin temel kaynaklarından biri olan Şerefnâme'nin müellifi olan 16. yüzyıl Kürt beyi ve tarihçisidir. …
Œuvre
Şerefnâme
Şerefnâme, Şeref Han (Bidlisî) tarafından kaleme alınan, Kürt aşiretlerinin ve Kürtlerin kurduğu hanedanların tarihini konu edinen temel bir kaynak eserdir. İsl…
Personne
Şerif Paşa
Şerif Paşa, 20. yüzyıl başında Kürt siyasi tarihinin tartışmalı isimlerinden biridir. Birinci Dünya Savaşı sonrası Paris'te yürüttüğü diplomatik girişimlerle ve…
Personne
Şeyzerî
Şeyzerî (Münkız eş-Şeyzerî, Celâleddîn), 488/1095'te Hama yakınlarındaki Şeyzer'de doğmuş, Eyyûbî hükümdarı Selâhaddîn-i Eyyûbî döneminde yaşamış, devlet yöneti…
Lieu
Şirvan
Şirvan, Kürt tarihinin kaynaklarında iki ayrı coğrafi varlık olarak karşımıza çıkan bir yer adıdır: biri Kafkasya'da Arrân/Azerbaycan bölgesinde anılan tarihî b…
Lieu
Şırnak
Şırnak, Botan bölgesinde, aşiret yapısının güçlü olduğu bir Kürt yerleşimidir. Osmanlı idari taksimatında Mardin sancağına bağlı bir yerleşim olarak Nusaybin, C…